URL is copied to your clipboard.

Inzicht in historische data en kalenders voor genealogisch onderzoek

James Tanner

James Tanner

Inzicht in historische data en kalenders voor genealogisch onderzoek

Naarmate u meer genealogisch onderzoek verricht naar voorouderlijke lijnen, kan het zijn dat u op een aantal raadselachtige dubbele data stuit of op een conflict tussen twee verschillende kalendersystemen. Deze verwarrende data komen voor in vele Europese landen en elders in de wereld. Ze zijn het gevolg van een historische verandering van de Juliaanse kalender naar de Gregoriaanse kalender en de daaropvolgende kalenderaanpassingen vanaf de jaren 1500. Het is ook mogelijk, afhankelijk van de oorsprong van uw voorouders, dat u een kalendersysteem zult ontdekken dat volledig verschilt van het systeem dat vandaag gangbaar is in West-Europa, Noord- en Zuid-Amerika, en vele andere landen over de hele wereld.

Pope Gregory XIII, portrait by Lavinia Fontana (Public Domain) A Page from a 1584 version of the Gregorian Calendar.
Paus Gregorius XIII, portret door Lavinia Fontana (Publiek Domein) Een bladzijde uit een versie van de Gregoriaanse kalender uit 1584.

Het komt natuurlijk vaker voor dat u historische documenten vindt met tegenstrijdige data. U kunt ook akten vinden met data die onmogelijk zijn, zoals akten met een kind dat te lang na de dood van een of meer ouders is geboren of voordat de ouders van het kind werden geboren. Veel van de grote online stamboom websites hebben nu functies die u waarschuwen voor tegenstrijdige data. MyHeritage.com heeft bijvoorbeeld een uitgebreid controlesysteem dat de “Consistency Checker” heet en dat u op de hoogte stelt van veel verschillende soorten fouten, waaronder tegenstrijdige data. De meeste van deze problemen kunnen opgelost worden door een zorgvuldige controle van alle data in de stamboom (vaak beschreven met de uitdrukking “Doe de wiskunde”), maar sommige kunnen te wijten zijn aan kalenderwijzigingen of verschillende kalendersystemen en vereisen datum aanpassingen.

Als genealogen is het belangrijk de data te noteren zoals ze waren op het ogenblik dat de gebeurtenis zich voordeed. Wanneer we een datum tegenkomen in een archiefstuk met een ander kalendersysteem waarmee we niet vertrouwd zijn, moeten we altijd de datum noteren zoals hij verschijnt en, indien mogelijk, ook de datum omzetten naar het huidige kalendersysteem van uw land. We moeten echter altijd de bron van de datum vermelden en, waar mogelijk, een kopie van de akte of een link naar een digitale afbeelding van de akte bijvoegen zodat latere onderzoekers de omzetting kunnen verifiëren en de bron akte kunnen bekijken.

Honderden verschillende kalendersystemen zijn over de hele wereld gebruikt. Alle kalenders kunnen in vier soorten worden ingedeeld:

  • Lunisolair (zon en maan)
  • Solair (alleen zon)
  • Lunair (alleen maan)
  • Seizoensgebonden (gebaseerd op natuurlijke waarnemingen)

Hoe verder u in genealogisch onderzoek teruggaat in de tijd, hoe groter de kans dat u een ander kalendersysteem tegenkomt. Hier zijn een paar voorbeelden van kalendersystemen die u zou kunnen ontdekken.

Juliaanse/Gregoriaanse kalenderveranderingen

In landen over de hele wereld zijn de meest gebruikte kalenders gebaseerd op de Gregoriaanse kalender, die voor het eerst werd gebruikt in oktober 1582. De Gregoriaanse kalender, ontwikkeld door de Rooms-Katholieke Kerk en genoemd naar paus Gregorius XIII, verving de Juliaanse kalender die tijdens het bewind van Julius Caesar in AUC 708 (48 v. Chr.) was gecreëerd. De Juliaanse kalender had een jaar van 365,25 dagen en werd de overheersende kalender die door het Romeinse Rijk en in de hele Westerse wereld gedurende meer dan 1.600 jaar werd gebruikt. Omdat de Juliaanse kalender niet meer synchroon liep met het werkelijke zonnejaar, stelde de Gregoriaanse kalender voor om van een jaar van 365,25 dagen over te stappen op een jaar van 365,2425 dagen. De extra dagen worden ingehaald tijdens schrikkeljaren, waarbij in februari een dag wordt toegevoegd. De eigenlijke berekening is ingewikkelder en zelfs de Gregoriaanse kalender loopt niet meer synchroon met de zon en zal in de toekomst moeten worden aangepast.

Wat nog ingewikkelder is voor genealogisch onderzoek is dat de verschillende landen van de wereld en zelfs provincies of districten binnen een land de Gregoriaanse kalender in verschillende jaren hebben aangenomen en, natuurlijk, dat sommige de kalender nog niet volledig hebben aangenomen. De Gregoriaanse kalender werd al in 1582 ingevoerd met het edict van Paus Gregorius XIII, maar sommige landen hebben de kalender pas in de jaren 1900 ingevoerd. Voor een lijst van de landen en de data van invoering, zie het FamilySearch Research Wiki artikel “Juliaanse en Gregoriaanse kalenders“. U moet op de hoogte zijn van de invoeringsdatum voor de landen waar u onderzoek doet.

Het effect op onderzoekers hangt af van de datum en plaats van hun onderzoek. Voor een analyse van de problemen die u kunt tegenkomen, zie het MyHeritage Blog artikel van Laurence Harris, Hoofd Genealogie U.K. bij MyHeritage: “Data begrijpen: Vijf veelgemaakte fouten om te vermijden.” Je kunt data omrekenen tussen de twee kalendersystemen door een online programma te gebruiken zoals “Converting between Julian and Gregorian Calendar in One Step” van Stephen P. Morse. Deze convertor laat u ook toe het land van bestemming in te stellen en geeft u de laatst gebruikte Juliaanse datum en de datum van de eerste Gregoriaanse datum. Er is een gat tussen de twee datums dat uiteindelijk “verloren” gaat. De laatste Juliaanse datum in de Britse kolonies in Amerika was bijvoorbeeld 2 september 1752 en de eerste datum van de nieuwe Gregoriaanse kalender was 14 september 1752. Bovendien begon in sommige landen, zoals Engeland en de Amerikaanse koloniën, het nieuwe jaar op 25 maart en werd het met de invoering van de Gregoriaanse kalender veranderd in 1 januari. De verandering van de datums tussen de twee kalenders wordt aangeduid als Oude Stijl (Juliaans) en Nieuwe Stijl (Gregoriaans) en bij verwarring worden beide jaartallen aangegeven, bijvoorbeeld 3 maart 1733/34. Soms wordt een datum in kwestie aangeduid met OS voor Old Style en NS voor New Style. In elk land is het belangrijk de datum van de overgang van de Juliaanse naar de Gregoriaanse kalender te controleren om de tegenstrijdige data te vermijden. De ontbrekende data kunnen verwarring veroorzaken over de data van gebeurtenissen in het leven van een voorouder. Telkens wanneer u een voorouder vindt die leefde in de tijd dat de kalenders veranderden, moet u voorzichtig zijn met de data zoals ze zijn vastgelegd.

De Franse Revolutionaire Kalender

Onderzoek in Frankrijk wordt bemoeilijkt door de Franse Republikeinse of Revolutionaire Kalender. Deze kalender werd ingevoerd tijdens de Franse Revolutie en werd gebruikt door de Franse regering gedurende ongeveer 12 jaar van eind 1793 tot 1805, en gedurende 18 dagen door de Parijse Commune eerder in 1871. Zie het Wikipedia-artikel “Franse Republikeinse Kalender“. De namen die bij de kalender horen, zoals maanden en dagen, waren nieuwe woorden die werden bedacht voor de creatie van de kalender. Je kunt online omrekenprogramma’s vinden voor data tussen de Franse Republikeinse kalender en de Gregoriaanse kalender, bijvoorbeeld: “Napoléon & Empire, De Franse Republikeinse kalender“.

De Liturgische Kalender van de Katholieke Kerk

Als u onderzoek doet naar oude katholieke kerkakten, zoals ik die ben tegengekomen in Spanje, Italië en veel landen in Midden- en Zuid-Amerika, kunt u data tegenkomen die verwijzen naar de Katholieke Kerk Liturgische Kalender. De specifieke data van de kalender zijn echter verschillend afhankelijk van de specifieke katholieke traditie die wordt gevolgd in het land van je onderzoek. De Oosters-Orthodoxe Kerk verschilt bijvoorbeeld van de Rooms-Katholieke Kerk. Voor een meer volledige discussie, zie het Wikipedia-artikel “Liturgisch jaar“. Sommige gebeurtenissen in de Katholieke Liturgische Kalender werden ook overgenomen door de Protestantse kerken. Ik heb ontdekt dat de Gregoriaanse of Juliaanse kalenderdatum meestal kan worden bepaald uit de akte zelf, maar als de Gregoriaanse of Juliaanse datum niet wordt vermeld, kan het een behoorlijke hoeveelheid onderzoek vergen om de overeenkomstige datum te bepalen.

De regeringsjaren van Engelse vorsten

De Engelse regeringskalender (“nth year of the reign of King or Queen X”, afgekort tot “n X”, enz.) wordt in veel historische documenten aangetroffen en wordt nog steeds gebruikt in veel officiële Britse regerings- en juridische documenten, met name parlementaire statuten. Gelukkig staat de datum van de Juliaanse of Gregoriaanse kalender meestal ook in het document; maar als dat niet het geval is, zal de onderzoeker wat extra historisch onderzoek moeten doen om de overeenkomstige datum te bepalen. Er zijn echter online websites die converters hebben om datums te berekenen op basis van de regeringsjaren die lijsten van alle vorsten bevatten. Zie “Bereken data op basis van regeringsjaren“.

De Joodse kalender

Ik raakte betrokken bij data in de Joodse Kalender toen ik onderzoek begon te doen naar mijn Joodse voorouders in Nederland. Traditioneel begint de Joodse dag bij zonsondergang, gedefinieerd als het tijdstip waarop de zon verdwijnt. Boeken en computerprogramma’s voor het omrekenen van data tussen de Joodse Kalender en de Gregoriaanse Kalender zijn gebaseerd op het “daglicht” deel van de Joodse dag. Zie het JewishGen.org artikel getiteld, “Inleiding tot de Joodse Kalender.” Hier is een korte uitleg van de Joodse Kalender uit het artikel van de Yale University Library getiteld “Over de Hebreeuwse Kalender“:

De Joodse kalender, afgeleid van de oude Hebreeuwse kalender, is onveranderd gebleven sinds ongeveer 900 na Christus. Het is de officiële kalender van de moderne staat Israël en wordt door Joodse mensen over de hele wereld gebruikt als religieuze kalender. Het beginpunt van de Hebreeuwse chronologie is het jaar 3761 v.Chr., de datum voor de schepping van de wereld zoals beschreven in het Oude Testament. De Joodse kalender is lunisolair, gebaseerd op maanmaanden van 29 dagen afgewisseld met 30 dagen. Om de 3 jaar wordt een extra maand ingelast, gebaseerd op een cyclus van 19 jaar. Data van de Joodse kalender worden aangeduid met AM (Latijn anno mundi, “het jaar van de wereld”) en BCE (vóór de Common Era).

Hier is een link naar een van de Joodse Kalender-omzetters: Joods/Hebreeuwse Datum Omzetter.

De traditionele Chinese kalender

Volgens Worldometers is de bevolking van China momenteel gelijk aan ongeveer 18,47% van de bevolking van de hele wereld. Tot de invoering van de Gregoriaanse kalender op 1 januari 1912 gebruikte China de traditionele Chinese kalender. Voor vele doeleinden, waaronder de viering van feestdagen, wordt echter nog steeds de traditionele of, zoals officieel bekend, de Landbouwkalender gebruikt. Historisch gezien waren er verschillende versies van de kalender. Zie Wikipedia, Chinese kalender. De oorsprong van de Chinese kalender is terug te voeren tot de 14e eeuw v. Chr. Er zijn een aantal converters online die de Chinese kalender omzetten naar de Gregoriaanse kalender en van de Gregoriaanse naar de Chinese kalender. Zie “Chinese kalender datum converter“.

Misschien komt u in uw eigen onderzoek andere manieren tegen om data vast te leggen. Het is altijd bevredigend om “de code te breken” en een datum te vinden die u in uw onderzoek kunt gebruiken. Blijf leren en blijf zoeken!

URL is copied to your clipboard.